SonsuzUs

C++ İşlem satırı ve ifade

main() fonksiyonu ve diğer fonksiyonlarda yer alan ve noktalı virgül (;) karakteri ile sona eren satırlara işlem satırı adı verilir. Şimdi, işlem satırlarının hangi değerlerden oluşabileceğini incelemeye çalışalım:

İşlem satırı bir değişken bildirimi, değişkene bir değer atama, aritmetik bir ifade, bir fonksiyon çağrısı veya bir döngü içerebilir.

C++ Değişkenler

C++ dilinde bilgisayar belleğinin bir kısmına belirli bir isim vererek bu bellek alanını kendimiz için ayırabilir ve bu alana değerler yerleştirebiliriz. Bu değerleri de istediğimiz zaman değiştirebiliriz.

Bu işlemlere değişken bildirimi ve değişkene değer atama işlemleri diyoruz.

Değişken bildirimi

Bir değişken bildirimi yaparak, bilgisayarın belleğinde belirli büyüklükte bir alanı kendimize ayırabiliriz. Bu bellek boyutu değişken veri türüne göre değişecektir. Bu işlemi yaptığımızda belleğin belirli bir bölümü bizim için ayrılmış olur.

Değişken bildirimi aşağıda gösterilen 3 farklı yerde yapılabilir:

1. Lokal değişkenler: Fonksiyonların içinde
2. Parametre olarak tanımlanan değişkenler: Fonksiyon parametresi olarak
3. Global değişkenler: Tüm fonksiyonların dışında

C++ programlama dilinde, bir değişken ifade içinde kullanılmadan önce mutlaka bildirimi yapılmalı ve bir değer atanmalıdır. Bu bildirim işlemi, ister main() ister başka bir fonksiyon içinde olsun fonksiyonun veya kod bloğunun herhangi bir satırında yapılabilir.

Bir değişken bildirimi aşağıdaki şekilde görüldüğü gibi yapılır:

veri-türü değişken-adı;

Değişken bildiriminin bir işlem satırı ile yapıldığından bahsetmiştik. Bu nedenle noktalı virgül (;) ile sona erer. veri-türü ifadesi bildirimi yapılan değişkeninin veri türünü, değişken-adı ifadesi ise değişkenin adını göstermektedir.

Değişken bildiriminde değişken-adı ifadesi yerine kullanılacak değişken adları, sizin verebileceğiniz herhangi bir ad olabilir. Bu ad harflerden, rakamlardan ve (_) işaretinden oluşan bir karakter dizisi olmalıdır. C++, küçük ve büyük harflere farklı işlem yapar. FD ve fd olarak verilen değişken adları birbirinden tamamen farklı olarak kabul edilir.

Aşağıdaki işlem satırlarından birincisi id adlı int, ikincisi fd adlı float ve üçüncüsü dd adlı double bir değişken bildirimi yapar:

C++ Yorum satırları

Kaynak kodlarının bulunduğu dosyaların içine bazen programın daha kolay anlaşılması için açıklayıcı satırlar eklenebilir. Bu satırlara “Yorum Satırı” adı verilir. Yorum satırlarının yazılan programla herhangi bir ilgisi yoktur. Sadece, programı inceleyenlerin, programı daha kolay bir şekilde anlamalarına yardımcı olur. Ayrıca, geçici olarak iptal etmek istediğiniz işlem satırlarını silmeden devre dışı bırakmak için de yorum satırı kavramını kullanabiliriz. Yorum satırlarına derleyici tarafından kesinlikle herhangi bir işlem yapılmaz ve hiç yokmuş gibi işlem görür.

C++’da 2 farklı şekilde yorum satırı oluşturabiliriz:

/* ve */ işaretleri ile

Yorum satırı veya satırları /* işaretleri ile başlar ve */ işaretleri ile sona erer. Bu tanımlamada birden fazla yorum satırı eklenebilir.

// işareti ile

Yorum satırı // işareti ile başlar. Bu tanımlamada tek satırlık yorum eklenebilir.

Örnek

C++ Geçici veri türü dönüştürme (Casting)

C++’da, bir veri türünü diğer bir veri türüne dönüştürerek kullanabiliriz. Veri türü dönüşümü adı verilen bu işlem iki farklı şekilde yapılabilir:

1. Üstü kapalı (Implicit) dönüştürme

2. Açık (Explicit) dönüştürme

Açık veri türü dönüştürme geçici veri türü dönüştürme (Type casting) olarak adlandırabiliriz. Çünkü, veri türü değiştirilen değişken değeri, farklı bir değişkene aktarılırken, kendi değeri aynı veri türünde kalmaktadır.

Üstü kapalı (Implicit) veri türü dönüştürme

Otomatik dönüştürme olarak ta bilinen üstü kapalı veri türü dönüştürme işlemi derleyici tarafından otomatik olarak yapılır.

Şimdi, bu özelliği bir örnek üzerinde incelemeye çalışalım:

Örnek

PHP superglobal'ler

PHP’de, genel ya da fonksiyon içindeki tüm kodlar tarafından kullanılabilen önceden tanımlanmış değişkenlere Superglobals değişkenler adı verilir. Bu değişkenlere fonksiyonlar içinden erişim sağlamak için ayrıca global olarak tanımlamak gerekmez.

$GLOBALS değişkeni

$GLOBALS değişkeni, PHP kodları içinde global alandaki tüm değişkenlere erişimi sağlar. Bu değişkene bağlı olan bir dizi içinde PHP kodları içinde tanımlanmış olan tüm değişkenlere ait referanslar yer alır.

Örnek

PHP session

Bir kullanıcı bir web sitesine girip çıktıktan sonra; kullanıcının o web sitesinin sayfalarında girdiği veriler tamamen kaybolur. Eğer bu verilerin saklanmasına ihtiyaç duyulursa, çerezler (Cookies) veya oturumlar (Sessions) kullanılır.

Çerez ve oturumun en önemli farkı; çerezlerin kullanıcının bilgisayarındaki tarayıcıya, oturum değerlerinin ise sunucuya kaydedilmesidir.

Oturumlar sadece kullanıcının sunucu üzerinde tanımlanabilmesi için eşsiz bir değer (UID) içeren bir çerez kullanır. Oturumlar her kullanıcı için bir UID oluştur ve bu UID’ye göre değişkenleri kaydederek çalışır.

PHP’de oturumlar daha sonraki sayfa girişlerinde belirli verileri saklamaya yarar. Kullanıcının herhangi bir web sayfasına giriş yaptıktan sonra girdiği değerler oturum değişkenlerine aktarılır. Böylece kullanıcı aynı sayfayı tekrar çağırdığında veya aynı web sitesinin farklı sayfalarına giriş yaptığında; oturum değişkenlerinde saklanan veriye, tekrar veri girişi yapmaya gerek kalmadan, erişim sağlar. Oturum değişkenleri sadece tek bir kullanıcı için bilgiler içerir

Bir kullanıcı bir web sitesine girdiğinde, kullanıcı tarafından girilen bilgiler ilerde kullanılmak üzere PHP tarafından SESSION değişkenine atanır. PHP aynı bilgileri, kullanıcı web sitesinden çıktıktan sonra korumak için, bir veritabanına kaydeder.

Oturum (SESSION) çalışma sırası:

• Oturumda kullanıcı bilgilerini kaydetmeden önce, öncelikle session_start() komutu ile oturumun başlatılması gerekir.

session_start() komutu <html> ifadesinden önce yer almalıdır.

Bu komutla kullanıcının oturumu sunucuya kaydedilir ve oturum için bir UID tahsis edilir.

• Oturum başlatıldıktan sonra $_SESSION değişkeni kullanılarak oturum değişkenleri kaydedilir ve bu değişkenlere erişim sağlanır.

• isset() değişkeni kullanılarak oturum değişkenlerinin tanımlanıp tanımlanmadığı kontrol edilir.

• Oturum tanınmlanan değişkenleri silmek için unset() metodunu ve kullanıcı oturum bilgilerini tamamen silmek için session_destroy() metodunu kullanabilirsiniz:

Bir oturum değişkenini unset() metodu ile sildiğinizde aynı sayfada o değişkene bir daha erişim sağlayamazsınız. Ancak; session_destroy() metodunu kullandığınızda, sayfayı kapatmadığınız sürece oturum değişkenlerine erişim sağlayabilirsiniz.

Örnek

C++ İlk program

C++ programlama dilinde büyük ve küçük harflere farklı işlem yapılmaktadır:

Örneğin: “Fonksiyon” ve “fonksiyon” kelimeleri tamamen farklı kabul edilir.

İsim alanı kullanarak program oluşturma

Şimdi, en basit şekilde oluşturulmuş ilk C++ programımızı incelemeye çalışalım:

Örnek

C++ Programlamaya Giriş

Öncelikle, C++ programlama dilinin gelişimine kısaca bir göz atalım. Daha sonra, bir C++ programının temel yapısını oluşturan elemanları, en basit program yapısından itibaren basamak basamak ilerleyerek incelemeye çalışacağız.

C++ Programlama Dilinin gelişimi

Brian Kernighan ve Dennis Ritchie tarafından geliştirilen ve 2000 yılında, ANSI (American National Standart Institute) tarafından yeniden uyarlanan ANSI ISO/IEC 9899:1990 standardı “C99” ile en son standart şeklini alan “C Programlama Dili” günümüzde halen yaygın olarak kullanılmaktadır.

Bjarne Stroustrup 1983 ile 1985 yılları arasında, C diline eklemeler yaparak ve Simula dilinin nesneye yönelik özelliklerini kullanarak geliştirdiği C++ diline ilk olarak “Sınıflarla C” adını verdi. 1983 yılında dilin ismi C++ olarak değiştirildi.

C programlama dili dünyada en yaygın olarak kullanılan dil olmasına rağmen, büyük çaplı ve karmaşık yapıya sahip programların daha kolay organize edilmesi ve geliştirilmesi için, C++ dili ile birlikte gelen Nesneye Dayalı Programlama (Object Oriented Programming) yöntemi programcıların büyük çaplı programlarla daha düzenli ve esnek çalışmasına olanak sağladı.

C++ icat edildiğinden bu yana eklemeler ve değişiklikler yoluyla değişikliğe uğramıştır. İlk değişiklik 1985 yılında, ikincisi ise 1990 yılında oldu. Üçüncü düzenleme ile, ANSI (Amerikan Ulusal Standartları Enstitüsü) ve ISO (Uluslararası Standartlar Organizasyonu) standardizasyon komitesinin ortaklaşa çalışması ile 1994 yılında Bjarne Stroustrup’un belirlediği esaslara bir takım özellikler ekleyerek bir taslak oluşturuldu. Daha sonra, Alexander Stepanov tarafından oluşturulan Standard Template Library (STL)’nin eklenmesiyle birlikte 1998 yılında C++ programlama dili ANSI/ISO Standardının ilk sürümü onaylandı. 2003 yılında yapılan bir değişiklikten sonra, eklenen yeni özelliklerle, C++ programlama dilinin C++11 standardı 2011 yılında, C++14 standardı 2014 yılında ve C++17 standardı 2017 yılında yayınlandı.

Neden C++ Programlama Dili

Dünyanın en popüler programlama dillerinden biri olan C++, işletim sistemleri, Grafik Kullanıcı Arayüzleri, gömülü sistem ve oyun yazılımlarında yaygın olarak kullanılmaktadır.

C dilinin özelliklerine ek olarak, belirli verilerin bu verilerle ilgili kodlarla ilişkilendirilmesi temel prensibine bağlı olan Nesneye Yönelik Programlama (NYP - Object Oriented Programming) prensibine uygun olarak çalışabilmektedir. Nesneye yönelik programlamada, verilere işlem yapacak kodların metod adı verilen fonksiyonlar içinde yazılması ve verilerle birlikte tek bir yapı içinde tanımlanması ve tüm işlem yetkilerinin bu yapı içinde belirlenmesi sağlanmaktadır.

C++ programlama dili ile, prosedürel ve nesneye yönelik programlama yapılabilmektedir. Donanım kaynaklarına ve sistem fonksiyonlarına doğrudan erişim sağlamakta, kütüphanelerin oluşturulmasını ve C, C++ ve diğer dillerde yazılmış olan kütüphanelerin kullanımını kolyalaştırmakta, herhangi bir özel donanım veya sistem platformundan bağımsız olarak çalışmaktadır.

Farklı platformlar arasında taşınabilir olduğundan, birden çok platforma uyarlanabilen uygulamalar geliştirilebilir.

Çok yaygın bir kullanıcı kitlesine, dolayısıyla desteğe sahiptir. Ücretsiz olarak sunulan derleyicileri ve geliştirme ortamlarını rahatlıkla elde edebilirsiniz.

Derleyici (Compiler) ve yorumlayıcı (Interpreter) programlama dilleri

Pratik uygulamalara geçmeden önce, son olarak derleyici ve yorumlayıcı programlama dilleri arasındaki farkı kısaca gözden geçirelim.

Bazı programlama dillerinde yazılan programlar (kaynak kodları) birazdan anlatılacak olan derleme ve bağlama (link) işlemleri sonrasında makina kodları (ikili sayı sistem kodu) na çevrilir ve .exe uzantılı bir dosya elde edilir. Elde edilen bu dosya hangi bilgisayarda olursa olsun ek bir program yükleme gereksinimi olmadan çalıştırılabilir. C++, derleyici programlama dilleri olarak adlandırılan bu grubun içinde yer almaktadır.

Diğer grup ise yorumlayıcı programlama dilleri olarak adlandırılmaktadır. Bu dillerde yazılan programların çalışabilmeleri için kaynak kodlarının bir yorumlayıcı tarafından yorumlanması gerektiğinden, programın çalışacağı her bilgisayara ayrıca yorumlayıcı bir program yüklenmelidir. Yorumlayıcı programın kaynak kodunu satır satır makine koduna çevirerek çalıştırır. Java programlama dili bu gruba örnek olarak gösterilebilir.

Derleyici programı bir kez derlendikten sonra makina kodlarına çevrildiğinden, yorumlayıcı program ise her çalıştığında yorumlanması gerektiğinden, derleyici program daha hızlı çalışır.

PHP switch yapısı

switch yapısı bir değişken veya ifadenin sonucuna bağlı olarak içinde yer alan herhangi bir seçenekteki işlem satırlarını çalıştıran bir yapıdır. switch satırında yer alan değişken veya ifade değeri birden fazla case satırında yer alan değerlerle karşılaştırılır ve eşit değerle karşılaşıldığında ilgili satırda yer alan işlem satırları çalıştırılır. Aynı işlem if elseif yapısı ile de yapılabilir. switch yapısında koşul ifadesi başlangıçta bir kez değerlendirilir ve sonuç her case satır değeri ile karşılaştırılır. if elseif yapısında ise koşul her satırda tekrar değerlendirilir. switch yapısının 2 genel yazım şekli aşağıda gösterilmektedir:

PHP sınıflar

PHP’de sınıf içinde aynı veya farklı veri türünden sabit ve değişkenlerle, bu sabit ve değişkenleri kullanan ve işlem yapan fonksiyonlardan oluşan bir yapıdır. Sınıf içinde yer alan değişkenler özellik (property), fonksiyonlar ise metod (method) olarakta adlandırılır. Temel sınıf bildirimi class anahtar kelimesi ve peşinden gelen sınıf adı ile başlar. Daha sonra, sınıf sabit ve değişkenleri ile fonksiyon tanımlamalarının arasında yer aldığı { } parentezleri kullanılır. Geçerli bir sınıf adı bir harf veya alt çizgi ile başlar ve herhangi bir sayıda harf, sayı veya alt çizgilerle devam eder.

Aynı anda birden fazla farklı veri türünü ve fonksiyon tanımlamalarını da barındırabilen sınıf adı altında oluşturulan nesne (object) veri türü ile tüm sınıf içeriğine ulaşabilir ve işlem yapabiliriz.

Sınıf tanımlaması

Sınıf tanımlaması aşağıdaki şekilde yapılır:

PHP return ve goto

return deyimi

return deyimi bir fonksiyonda kullanıldığında içinde bulunduğu fonksiyonun çalışmasını sona erdirir ve kendisine geçirilen değeri fonksiyon çağrısı değeri olarak döndürür. return deyimi aynı zamanda eval() fonksiyonunun veya PHP kod dosyasının çalışmasını sona erdirir.

Global olarak çağrıldığında, içinde bulunduğu komut dosyasının çalışmasını sona erdirir. Eğer aktif dosya include() ya da require() fonksiyonu ile başka bir dosyaya dahil edilmiş ise, return() deyimi kontrolu ana dosyaya aktarır. Eğer aktif dosya include() fonksiyonu ile başka bir dosyaya dahil edilmiş ise return() deyimine geçirilen değer include() çağrısının değeri olarak geri döndürülür.

PHP isim alanları

PHP 5.3.0 ile birlikte gelen isim alanlarını kullanarak, bir projede kullanılan sınıfları daha düzgün bir şekilde gruplandırabilir ve farklı isim alanlarında tanımlanan birden fazla sınıfın aynı sınıf ismi ile tanınlanmasını sağlayabiliriz.

İsim alanları PHP’de kullanılan tüm öğeleri barındırılabilir. Aynı isime sahip sınıf, fonksiyon ve sabit değerleri farklı isim alanları içinde tanımlanarak kullanılabilir.

İsim alanlarının tanımlanması

İsim alanlarında her tür PHP kodu bulunabilmesine karşın sadece sınıflar, fonksiyonlar ve sabitler isim alanlarından etkilenir.

İsim alanlarının bildirimi namespace anahtar kelimesi ile yapılır.

Bir isim alanını içeren bir dosyada isim alanı diğer tüm kodlardan önce dosyanın başında bildirilmelidir. Bu kurala tek istisna declare anahtar kelimesidir. Dosya başında yer alan boşluklar, <html> ve <body> ifadeleri dahil olmak üzere hiç bir ifade bir isim alanı bildiriminden önce yer alamaz.

PHP include işlemleri

include, require, include_once ve require_once deyimleri

include() deyimi tanımladığı dosyayı içinde bulunduğu PHP dosyasına ekler. Eklenen dosyanın içinde ye alan PHP kodları include() deyiminin kullanıldığı satırda yazılmış gibi işlem görür.

Dahil edilecek dosyalar, dosya yolu gösteren dizin tanımlanmış ise dosya yoluna göre, tanımlanmamış ise include_path değeri içinde tanınlanmış yollara göre aktif dosyaya dahil edilir. Eğer dosya include_path içinde tanımlanan yollarda bulunamazsa, include() aktif PHP dosyasının yer aldığı dizini kontrol eder. Dosya burada da bulunamazsa, include() deyimi bir hata verir.

Eğer bir yol tanımlaması yapılmışsa, include_path değeri dikkate alınmaz.

require() deyimi ile include() deyimi ile aynı işlemi gerçekleştirir. Tek farkı hata durumunda E_COMPILE_ERROR seviyesinde bir hata vermesidir. seviyesinden ölümcül bir hata vermesi dışında include() deyimi ile aynıdır. include() deyiminin sadece bir uyarı (E_WARNING) vererek çalışmayı sürdürdüğü durumda require() deyimi PHP kodlarının durmasına neden olur.

PHP if yapıları

PHP’de kodlar işlem satırlarından oluşur. Bir işlem satırı bir atama, bir fonksiyon çağrısı, bir döngü, koşul içeren bir işlem satırı veya hiçbir şey yapmayan boş bir işlem satırından oluşabilir. İşlem satırı noktalı virgül ile sonlandırılır. İşlem satırları { ve } işaretleri arasında tanımlanarak işlem satırı grubu oluşturulur.

PHP’de bir işlem satırı veya işlem satırı gruplarının belirli koşullara bağlı olarak çalıştırılması için kontrol yapıları kullanılır.

if yapısı

PHP’de if yapısı kodların belli bir koşula bağlı olarak çalıştırılmasını sağlar.

PHP fonksiyonlar

PHP’de fonksiyon bir veya daha fazla işlem satırından oluşan PHP kodlarının bir kod bloğu şeklinde bir isim altında toplanmasıdır. Sadece fonksiyona verilen isim çağrılarak, fonksiyon içinde yer alan işlem satırlarının çalıştırılması sağlanır. Başka bir ifade ile bir veya daha fazla komutun içinde yer aldığı ve PHP programının herhangi bir yerinden sadece fonksiyon adı çağrılarak, fonksiyon içindeki komutların tamamının çalıştırılmasını sağlayan yapılara fonksiyon adı verilir. Aşağıdaki şekilde tanımlaması yapılır:

PHP döngüler

PHP’de döngüler içinde yer alan işlem satırlarının belirli bir koşula bağlı olarak istenen sayıda tekrar edilerek çalıştırılmasını sağlayan yapılardır.

while döngüsü

while döngüsü ile ilgili koşul ifadesi doğru (TRUE) sonuç verdiği sürece, döngü içinde yer alan işlem satırları çalışmaya devam eder. Eğer döngü ifadesi başlangıçta doğru sonuç vermezse döngü hiç çalışmaz. Döngü ifadesinin değeri her tekrarın başlangıcında kontrol edilir. İfade değeri, döngü içinde yer alan işlem satırları yoluyla yanlış olacak şekilde değiştirilse bile döngü içinde bulunduğu tekrarı bitirene kadar devam eder. while döngüsünün { } parentezleri ve : (Alternatif yazım) yöntemi ile kullanım şekli aşağıda gösterilmektedir:

PHP veri dönüşümleri

Veri tipi belirleme

PHP değişken bildiriminde bir veri türü tanımlamanız gerekmez. Değişkene hangi veri türünü atarsanız, değişken o veri türüne ait bir değişken haline gelir.

PHP sabitler

Sabit, basit bir değerin adı olup PHP kodlarının çalışması esnasında değiştirilemez. Sabitlerde küçük ve büyük harfler farklı şekilde değerlendirilir. Sabit isimlerinin yazılmasında genellikle büyük harf kullanılır. Sabit adı bir harf veya alt çizgi karakteri ile başlamalı ve harf, rakam ve alt çizgi karakterlerinden oluşan ifadelerle devam etmelidir.

Sabit tanımlamaları

Bir sabit tanımlamak için define() fonksiyonunu veya const anahtar kelimesini kullanabilirsiniz. Bir sabiti tanımladıktan sonra değiştiremez veya tanımsız hale getiremezsiniz.

Sabitlerin değişkenlerden en büyük farkı; bir kez tanımlandıktan sonra değiştirilememeleri ve tüm PHP kodları içinde otomatik bir şekilde global olarak değerlendirilmelidir.

Sabitler içine sadece boolean, integer, float ve string değerler yerleştirebilirsiniz. Sabiti tanımladıktan sonra, sabitin ismini kullanarak sabit değerine erişebilirsiniz. Adını bildiğiniz bir sabitin değerini dinamik olarak almak için constant() fonksiyonunu ve tanımlanmış tüm sabitlerin bir listesini almak için ise get_defined_constants() fonksiyonunu kullanabilirsiniz.

const anahtar kelimesi ile sabit tanımlaması daima bir PHP dosyasının en başında yapılmalıdır. Başka bir ifade ile, fonksiyon, döngü ve if işlem satırlarında tanımlanamaz.

PHP nesne (Object)

Daha önceki bölümlerde aynı anda sadece tek veri barındırabilen dört temel veri tipi ile aynı anda birden fazla farklı veri türünü barındırabilen ve tek değişken adı ile erişim sağlanabilen ve bileşik bir veri türü olan dizi veri türünü inceledik.

Bu bölümde yine aynı anda birden fazla farklı veri türünü barındırabilen, tek değişken adı erişim sağlanabilen ve bileşik bir veri türü olan, ilaveten içinde fonksiyon tanımlamaları da barındırabilen object veri türünü incelemeye çalışacağız.

Bir nesne verisi oluşturmak için öncelikle içerisinde veri ve fonksiyonları barındıracağımız class (sınıf) adı verilen bir yapı oluşturmamız gerekir. Class yapısını tanımlamak için class ifadesi kullanılır.

PHP işlemciler

İşlemci aldığı bir veya daha fazla değere işlem yaparak farklı bir değer elde eden bir kavramdır. İşlemci aldığı değer veya değerlerle ifade kavramını oluşturur.

İşlemciler aldıkları değer sayısına göre gruplandırılabilir:

Tekli işlemciler

Tek bir değer alırlar (Örnek ++ artırım işlemcisi).

İkili işlemciler

İki değer alırlar (Örnek + ve - matematik işlemcileri gibi).

Üçlü işlemci

Üç değer alır (Bu kategoride sadece ? : işlemcisi vardır).

Aritmetik işlemciler

Bölme işleminde kullanılan her iki değerde tamsayı ise ve birbirlerine tam olarak bölünürlerse sonuç bir tamsayı, aksi takdirde float bir değer olacaktır.

Kalan işlemcisinin değerleri tamsayıdan farklı ise tamsayıya dönüştürülür. Elde edilen sonuç bölünenin işaretini alır.

Örnek